Omgaan met borderline (voor borderliners én omstanders)

Hier ben je:

Disclaimer: Ik heb het in volgende tekst vaak over het gedrag van ‘de borderliner’. Maar laat ik duidelijk zijn: dé borderliner bestaat niet. Deze tekst zal ongetwijfeld in veel gevallen van borderline opgaan, maar dekt absoluut niet de lading voor álle borderliners. Toch heb ik dit artikel geschreven, in de hoop en de verwachting dat veel mensen met borderline en hun omgeving er, in ieder geval voor een deel, herkenning in zullen vinden.

Hoe voelt borderline?

Borderline persoonlijkheidsstoornis is een hele ingewikkelde stoornis. Borderliners kunnen enorm heftige emoties hebben die qua heftigheid nog het meest lijken op situaties van acute emotionele nood die iedereen wel kent: Je wordt bijna aangereden op een kruispunt, er is iemand dood, je moeder liet je als kind alleen achter op de crèche, je geliefde maakt het uit. Dit zijn momenten waarop er tegen je kan worden gepraat als Brugman, maar je gaat je er niet beter van voelen. Het enige wat je voelt is een snijdende angst of een verschrikkelijke pijn.

Borderline gaat vaak gepaard met buien die qua heftigheid niet onderdoen voor bovenstaande situaties. Echter is er voor deze borderline-buien vaak geen duidelijke aanleiding die op dat moment plaatsvindt. Sterker nog: vaak is de trigger nauwelijks terug te vinden. En toch doet de pijn, het verdriet of de angst van de borderliner op dat moment niet onder voor de gevoelens die beschreven staan in eerdergenoemde situaties.

Hoe ontstaat borderline?

Naast het feit dat je er genetisch gevoelig voor kan zijn, is er bij de meeste borderliners in de vroege jeugd iets misgegaan in de hechting. Soms is er sprake van een duidelijke gebeurtenis, zoals seksueel misbruik of mishandeling. Maar vaak is het ook subtieler gegaan en is het veel moeilijker te herleiden op welk moment in het leven van iemand de borderline zijn aanvang had. Feit is dat de borderliner vaak een enorme alertheid heeft meegekregen die wordt aangesproken door hele kleine triggers. Het brein reageert op deze op het oog onbelangrijke situaties met een respons die meer adequaat zou zijn voor gevaarlijke situaties, zoals het kruispunt of het sterfgeval.

Lees meer over de vermoedelijke oorzaken van Borderline.

Wat is een ‘borderline-bui’ of ‘gevoelspsychose’?

Veel borderliners hebben regelmatig te maken met een verschijnsel dat ik voor het gemak even een ‘gevoelspsychose’ noem. Een psychose kenmerkt zich door het verlies van contact met de werkelijkheid. Vaak is er sprake van een waarneming die niet gebaseerd is op een reële zintuiglijke prikkel. Ook het denken kan ernstig verstoord zijn. De persoon die eraan lijdt is hierdoor simpelweg niet meer in staat om de realiteit te toetsen. Hierdoor wordt een foutief beeld geschapen van de externe werkelijkheid.

Bij iemand met borderline die zich in een gevoelspsychose bevindt ligt het foutieve deel meestal niet op het waarnemen (hallucinatie) of het denken (waan), maar op het voelen. De gevoelens die de borderliner op dat moment ervaart stroken niet met de realiteit. En toch voelen deze gevoelens op dat moment enorm realistisch.

Wat kan je als omstander doen?

Een borderline-patiënt kan dus vaak enorme woede, pijn, verdriet of angst ervaren, zonder dat er in het hier en nu een aanleiding voor is. Dit benoemen en dan verwachten dat de borderliner dit op dat moment zal inzien heeft echter geen zin. Het realiteitsgehalte van het voelen op dat moment is namelijk simpelweg te hoog. Het kan soms wel helpen om samen met de borderline-patiënt het hier en nu te beschrijven. Is er daadwerkelijk iets aan de hand? Is het gevoel van dreiging wel terecht?

Vaak is het echter ook een kwestie van wachten tot de borderline-bui afneemt. Maar als omstander moet je hiervoor soms stevig in je schoenen staan. De borderliner kan namelijk enorm boos op je worden of sterke uitspraken doen, vaak in een zin met ‘alles’ of ‘nooit’ erin. “Alles gaat fout. Het komt nooit meer goed.” Met een beetje pech ziet de borderline-patiënt je ook als mede-oorzaak van het gevoel. Maar ook dan is het zaak om te beseffen dat de woede die je op je dak krijgt, zelden echt op jou van toepassing is. Het is vaak een uiting van woede die in het verleden is opgelopen, of gewoon woede om het feit dat de borderliner op dat moment zo intens veel pijn ervaart. Het kan ook zijn dat de omstander ongewild onderdeel was van de trigger.

Het is heel goed om te weten dat de borderline-patiënt op het moment van een aanval zich vaak intens verdrietig voelt en enorm veel pijn heeft. Het enige waar hij of zij op dat moment vaak behoefte aan heeft is kalmte, bevestiging en troost. Elke vorm van onrust van de ander kan geïnterpreteerd worden als nieuw gevaar, dus kalm blijven is zeker wenselijk. Bevestiging geven kan door aan de borderliner te vertellen dat het veilig is, dat het voorbij gaat en dat er niks aan de hand is. Het kan zijn dat de borderliner hierop reageert als door een wesp gestoken omdat het op dat moment voor diegene heel anders voelt, maar deze bevestiging creëert toch een atmosfeer van veiligheid en vertrouwen waarin de borderliner zichzelf weer makkelijker kan herpakken. Je kan de borderliner ook troosten als hij of zij heel erg verdrietig is, ook al is de reden van het verdriet volstrekt onduidelijk. Voor de borderliner voelt dit verdriet zeer intens.

Maar het allerbelangrijkste voor omstanders is misschien wel: blijf bij jezelf! Als het echt over je grenzen gaat, kies dan voor jezelf. Ga bijvoorbeeld even weg om de borderliner tot rust te laten komen en kom later weer terug. Je geeft de borderliner hierdoor ook de kans om makkelijker tot zichzelf te komen. Laat vooral je zelfbeeld niet beïnvloeden door hetgeen de borderliner zegt tijdens zo’n bui. Het is bijna nooit daadwerkelijk op jou van toepassing. Het kan zijn dat je een heel kleine fout hebt gemaakt, die enorm wordt opgeblazen.

Wat kan je achteraf doen?

Je kan natuurlijk wel bij jezelf te rade gaan of er iets is wat je zou kunnen doen om de persoon met borderline in het vervolg minder makkelijk te triggeren. Soms zijn pijnpunten heel duidelijk en kan je er samen over praten hoe je wat voorzichtiger met deze punten kunt omspringen. Op eieren lopen of vermijden is niet nodig, maar iets zorgvuldiger omspringen met bepaalde dingen is soms wel een optie.
Het kan heel zinvol zijn om na een borderline-bui, als de gemoederen weer tot rust zijn gekomen, voorzichtig na te gaan wat er nou gebeurde. Was er een trigger die aanleiding gaf? Dit kan soms een heel kleine gebeurtenis zijn. Iets wat werd gezegd of gedaan, of iets wat de borderliner zag. Als de trigger gevonden is, kan er gekeken worden waar deze naar terugleidt. Is er een pijnlijke situatie in het verleden waar deze trigger aan doet denken? Wat maakte het toen zo bedreigend? Is het in het heden nog steeds zo bedreigend? Je kan de ‘oude’ en ‘nieuwe’ situaties ook opschrijven in een schema. Je beschrijft de gebeurtenis in het verleden en de gebeurtenis in het nu. Vervolgens beschrijf je de verschillen en waarom het toen onveilig voelde of was en waarom nu misschien wel helemaal niet.

Maar houd er rekening mee dat het ook vaak tasten in het duister blijft. Soms is het gewoon simpelweg niet te herleiden wat de trigger was en of, en zo ja, welke gebeurtenis in het verleden hier de oorzaak van is.

Het heeft wel te allen tijde zin om nog even na te gaan wat de borderliner zei gedurende de bui en of hij of zij dat echt meende, op het moment dat een omstander daar nog mee zit. Op deze manier kan de lucht weer geklaard worden en wordt er weer duidelijk wat de realiteit nou eigenlijk wel is. Het is zonde als uitspraken die de borderliner deed in een moment van totale paniek als waarheid worden beschouwd. Toch is het ook goed om te kijken of de omstander wellicht iets heeft gedaan wat echt niet fijn was. Het is natuurlijk al te makkelijk om alle heftige gevoelens helemaal te wijten aan de borderline. Soms is bepaald gedrag ook gewoon echt niet fijn en was de reactie van de borderliner wellicht overtrokken, maar niet helemaal nergens op gebaseerd.

Tot slot is het absoluut belangrijk om te vermelden dat het heel belangrijk is om gebruik te maken van professionele hulp, waar nodig. Dit zal er niet per se toe leiden dat de borderline-buien verdwijnen, maar er is wel een grote kans dat deze in frequentie zullen afnemen. Ook kan het de borderliner inzicht verschaffen in de mogelijke oorzaken van zijn of haar borderline-problematiek. Het is ook ontzettend belangrijk dat de borderliner leert in te zien dat zijn of haar gevoelens tijdens een borderline-aanval vaak niet stroken met de realiteit. Op het moment dat de borderliner het gevoel heeft dat alles wat hij of zij ervaart en voelt op de waarheid is gebaseerd, wordt het ontzettend lastig om in het dagelijks leven niet volledig beheersd te worden door deze buien.
Maar wanneer er kennis is over borderline bij zowel de borderline-patiënt zelf als bij de directe omgeving, dan is het absoluut goed mogelijk om ermee te leven, ondanks de heftigheid. En zal de borderliner beter het verschil kunnen onderscheiden tussen gevoelens die reëel zijn en gevoelens die dat niet zijn, ondanks het feit dat ze wel zo voelen.

Wil je meer weten over borderline?

Hier volgen wat tips:
– Het boek “Borderline” door Jaap Spaans & Erwin van Meekeren
– Het boek “Borderline Times” door Dirk de Wachter
Hulpgids

Bekijk de laatste blogs over borderline: