Scheve kastjes

Wat is Obsessieve compulsieve stoornis (OCS)

Iedereen kent vaste gewoonten en routine handelingen. Zo controleren veel mensen het gas, licht en de sloten voordat ze naar bed gaan, terwijl ze eigenlijk weten dat het gas en licht uit zijn, en de deur op slot is. Zo’n extra controle geeft een gevoel van veiligheid in een situatie die risico met zich mee zou kunnen brengen.

Als het risico groter wordt, bijvoorbeeld bij vertrek voor een vakantie van drie weken, controleren veel mensen hun huis extra goed. Soms rijdt iemand zelfs nog een keer terug om te zien of het gas echt uit is en de deur op het nachtslot. Dit soort herhalingsgedrag is normaal.

Er is geen sprake meer van een normale vorm van controleren, wassen of herhalen als mensen een groot deel van de dag hiermee bezig zijn, en de angst en onveiligheid hun leven gaat beheersen. We spreken dan van een dwangstoornis of obsessieve compulsieve stoornis (OCS).

Verschijnselen van de dwangstoornis

Er is een geleidelijke overgang van ‘normale’ dwangmatige eigenschappen naar ‘ziekelijke’ dwang. Iemand heeft een dwangstoornis wanneer hij of zij dwanggedachten of dwanghandelingen heeft die veel tijd opslokken, veel last veroorzaken en het dagelijks functioneren verstoren. Kenmerkend is ook het gevoel van de persoon in kwestie dat de gedachten en het gedrag niet bij hem of haar horen. Ze zijn bovendien ongewenst. De meeste mensen met een dwangstoornis hebben zowel dwanggedachten als dwanghandelingen.

Dwanggedachten (obsessies)

Dwanggedachten zijn steeds terugkerende, hardnekkige gedachten of (denk)beelden. Zeer storend en ze veroorzaken een gevoel van spanning, angst en onrust. Iemand met zulke gedachten kan proberen ze te negeren of te onderdrukken. Maar vaak stopt het pas als bepaalde handelingen uitgevoerd worden.

Dwanghandelingen (compulsies)

Dwanghandelingen zijn handelingen of regels die iemand bewust op een bepaalde manier uitvoert of toepast om angst en de onrust te stoppen. Een voorbeeld is dat iemand alle krantenkoppen hardop voorleest om te voorkomen dat haar/zijn kind ernstig ziek wordt of een ongeluk krijgt. Dwanghandelingen kunnen ook voor de buitenwereld onzichtbaar, als gedachterituelen worden uitgevoerd. Een gedachteritueel is bijvoorbeeld dat iemand van zichzelf een vraag eerst drie keer moet herhalen en daarna pas antwoord mag geven.

Dwang in allerlei vormen

Bepaalde gedachten en handelingen komen bij dwangstoornissen veel voor. Hieronder staan de meest voorkomende beschreven. Vaak hebben mensen last van meerdere vormen.

Was-, schoonmaak- of poetsdwang

Iemand met deze dwang is zo bang voor vuil en besmetting, dat zij of hij de onzichtbare, microscopisch kleine vuildeeltjes en bacteriën op allerlei manieren te lijf gaat. Sommige mensen schrobben urenlang hun handen, vermijden contact met kranen en wc’s of durven niemand meer een hand te geven. Anderen moeten na elk uitstapje opnieuw douchen. Weer anderen stofzuigen elke dag urenlang.

Controledwang

Iemand met controledwang controleert steeds opnieuw of het gas uit is, de voordeur op slot is en of de auto in de garage staat. Vaak moet hij of zij de handeling een aantal keren herhalen en bijvoorbeeld de sleutel per se vijfmaal in het slot omdraaien.

Dwanggedachten over geweld

Iemand met deze dwanggedachten ziet in zijn hoofd beelden dat hij iemand aanvalt, in elkaar slaat of aanrijdt. Of is bang met een schaar of mes de eigen kinderen iets aan te doen. Zo iemand vreest de zich aan hem opdringende beelden echt te zullen uitvoeren. Die beelden en gedachten roepen meestal veel angst op. Die angst zakt pas wanneer een flink aantal keren een tegengedachte of rituele handeling is uitgevoerd. Vaak leidt de angst tot vermijding van bepaalde situaties of van de middelen waarmee iemand de daad bij het woord zou kunnen voegen. De persoon in kwestie bergt bijvoorbeeld alle scharen en messen op en geeft de sleutel aan iemand anders.

Dwangmatige perfectie of netheid

Iemand die hieraan lijdt moet constant denken aan dingen die zij of hij niet netjes, perfect of goed genoeg heeft gedaan. Zo iemand is constant bezig dingen recht te zetten en op te ruimen. Hij kan daardoor enorm traag worden en bijvoorbeeld urenlang bezig zijn om zich precies goed te scheren of telkens opnieuw de bloemen in een vaas schikken.

Andere vormen van dwang

  • Autogene obsessies
    Voorstellingen/beelden over vreselijke dingen die je zou kunnen doen/zijn kunnen overkomen of die je per ongeluk kunt veroorzaken.
  • Body Dysmorfe Stoornis/Disorder (BDD)
    Obsessieve twijfel aan een aspect van je uiterlijk. Ingebeelde lelijkheid.
  • Body-Focused Obsessions
    Overmatige aandacht op lichaamsfuncties zoals ademen, oogknipperen, mouches volantes (vlekjes voor de ogen), blaas (plasangst) slikken (stikangst), lichaamshouding, bewegingen. Het heet ook wel Sensorimotore OCD.
  • Body-Focused Repetitive Behavior (BFRB)
    Dwanghandelingen gericht op het lichaam zoals Trichotillomanie (Haaruittrekstoornis), Skin-Picking (Huidpulkstoornis), nagelbijten.
  • Erotofobie
    Obsessieve onrust over alles wat met seks te maken heeft.
  • Excoriatiestoornis
    dwangmatig aan oneffenheden van de huid pulken.
  • Existentiële of Filosofische OCS
    Overweldigd worden door of voortdurend nadenken over onoplosbare existentiële thema’s
  • False Memory Obsessions
    intrusieve gedachten over seksuele en agressieve gedragingen die zo sterk zijn dat mensen denken dat ze het  echt gedaan hebben.
  • Fear of Missing Out
    Voortdurende onrust over de mogelijkheid dat je een belangrijke sociale gebeurtenis mist
  • Hit and Run OCD
    Angst iemand per ongeluk aan te rijden.
  • Homoseksuele OCS (H-OCD)
    Obsessieve twijfel of je niet homoseksueel bent.
  • Hypochondrie (Somatische-Symptoomstoornis of Ziekteangststoornis)
    Obsessieve twijfel of je niet een ernstige of dodelijke ziekte hebt.
  • Impulsies
    Dwangen waarbij de aard van de onrust meestal onbestemd is met weinig cognities. De drang iets te doen staat voorop. Bijvoorbeeld drang tot tellen, dingen symmetrisch doen, moeten aanraken.
  • Magisch Denken
    Obsessief bijgeloof
  • Mentale Smetvrees
    Angst voor contact met iemand die symbool is geworden voor wat je niet wilt worden of wat je niet wilt dat gebeurt.
  • Obsessional Slowness Syndrome (obsessieve traagheid)
    Uitermate traag zijn in gewone dagelijkse bezigheden zoals opstaan, aankleden, zelfverzorging.
  • Olfactory Reference Syndroom (ORS)
    Obsessieve angst te stinken bijvoorbeeld naar zweet, naar urine, ontlasting of een vieze adem.
  • Orthorexia
    Een extreme gerichtheid op gezond eten, vaak uit angst ziek te worden.
  • Pedoseksuele OCS
    obsessieve angst voor het hebben van pedoseksuele verlangens en eventueel het overgaan tot pedoseksuele handelingen, al dan niet gepaard met intrusies hierover.
  • Perinatale OCS ook postnatal, maternal, post-partum OCD genoemd.
    Perinatale OCD kan alle drie hoofdvormen van obsessies betreffen:  
    1. Angst voor een ramp door opzet: indringende gedachten om opzettelijk je kind iets aan te doen;
    2. Angst voor een ramp door jouw toedoen: overmatige verantwoordelijkheidsgevoel;
    3. Angst door iets wat je overkomt: overmatige bezorgdheid.
  • Pure OCD, Obsessions Only OCD, Primarily Obsessions OCD
    Er zijn geen uiterlijke dwanghandelingen. Meestal zijn er wel degelijk innerlijke handelingen die erop gericht zijn de rust te herstellen, mentale compulsies en ook vermijding. Deze vorm van dwang komt vaak bij obsessieve intrusies.
  • Reactieve obsessies
    Hiermee worden obsessies bedoeld, waarbij de angst gericht is op iets buiten de obsessie. Obsessieve angst voor vreselijke dingen die je kunnen overkomen of die je per ongeluk kunt veroorzaken.
  • Relatie OCS (R-OCD)
    Obsessieve twijfel of je wel de juiste partner hebt, of je je partner wel leuk genoeg vindt. Het kan samengaan met intrusies met negatieve inhoud over je partner. R-OCD kan ook gaan om voortdurend alle tekortkomingen van de partner moeten bespreken.
  • Responsibility OCD
    Obsessieve twijfel of je niet iets gedaan of nagelaten hebt waardoor anderen schade hebben opgelopen.
  • Ruminaties
    Voortdurend over bepaalde thema’s na blijven denken zonder verder te komen zoals bijvoorbeeld bij Existentiële OCS.
  • Scrupulositeit OCS of Sin OCD
    Obsessieve angst niet te leven volgens je eigen morele, religieuze, ethische standaard.
  • Seksuele oriëntatie OCS (SO-OCD)
    Alle vormen van obsessieve twijfel aan je seksuele geaardheid dus H-OCD, P-OCD en ook homoseksuelen die twijfelen of ze niet heteroseksueel zijn of mensen die twijfelen of ze niet biseksueel zijn.
  • Spartanisme
    Dwangmatig je spullen tot een minimum willen beperken.
  • Spijtvrees
    de mogelijkheid dat je ergens heel erg spijt van krijgt omdat je iets leuks hebt gemist of een verkeerde keuze hebt gemaakt.
  • Stereotype interesses
    Dit zijn interesses die bijzonder zijn door de intensiteit of door het onderwerp. Het onderscheid met hobby’s/passies en obsessies is niet scherp.
  • Symmetriedwang
    Dingen symmetrisch moeten neerleggen. Schoenveters precies even strak moeten strikken.
  • Stuck Song Syndroom
    Hinderlijk vaak en lang een liedje in je hoofd blijven horen. Onzeker of het als een dwangverschijnsel is op te vatten.
  • Transformatie OCs
    Obsessieve angst te veranderen in iemand die je niet wilt zijn bijvoorbeeld moreel verwerpelijk, mislukt. Angst voor verlies van je eigen identiteit. Mentale smetvrees is een bijzondere vorm van Transformatie OCS. Daarbij wordt contact vermeden met iemand, die de belichaming/het symbool geworden van datgene waarin je niet wilt veranderen.

Niet afwachten

Een dwangstoornis gaat vaak gepaard met een depressie en met lichamelijke klachten zoals moeheid, hoofdpijn en maagklachten.

De meeste mensen met een dwangstoornis schamen zich voor hun gedachten en gedrag en doen hun uiterste best hun probleem te verbergen. Gedachterituelen verhullen ze zelfs vaak voor hun partner. Tegelijkertijd zijn ze een groot deel van hun tijd met de dwang bezig. Ze vermijden vaak situaties waarin dwanggedachten of -handelingen opgeroepen kunnen worden. Daardoor kunnen ze geen gewoon sociaal leven meer leiden en soms ook niet meer werken.

Dwangstoornissen verdwijnen bijna nooit vanzelf. De kans is zelfs groot dat de dwang erger wordt. Wacht niet met hulp zoeken, dwangstoornissen zijn namelijk goed te behandelen.

Meer weten over dwang (OCS)? Lees dan:

Over dit artikel
Wat is Obsessieve compulsieve stoornis (OCS)
Titel
Beschrijving
Als menden een groot deel van de dag controleren, wassen of herhalen spreken we van een dwangstoornis of obsessieve compulsieve stoornis.
Schrijver
Verschenen op
dsmmeisjes
Logo

Gerelateerde artikelen:

Tags: